Kıymetli Evrak Tanımı Ve Türleri
Senet, borçlunun imzasını taşıyan belgedir. Bazı sözleşmeler bakımından senet geçerlilik şartı olabildiği gibi genel olarak alacaklıya ispat kolaylığı sağlaması açısından önemlidir. Senetler adi senet ve kıymetli evrak olmak üzere iki türdür. Kıymetli evrak TTK 645. Maddesi uyarınca bir senet türü olup bu senet içerdiği hak ile birleşir, bu hak da senetten ayrı ileri sürülemez ve devredilemez. Kıymetli evraka ancak devredilebilen haklar bağlanabildiği gibi genellikle kıymetli evrak ile birleşen haklar alacak haklarıdır. Senetle bağlanan hakkın türüne göre kıymetli evraklar alacak senetleri, hisse senetleri ve emtia senedi olarak da anılan eşya senetleridir. Alacak senetleri ise kendi içerisinde kambiyo senetleri ve tahvil senetleri olmak üzere iki alt türe ayrılmaktadır.
Kambiyo Senetleri
Kambiyo senetleri bir kıymetli evrak türü olup bunlar sınırlı sayıdadır. Türk Ticaret Kanunu uyarınca kambiyo senetleri bono, çek ve poliçedir. Uygulamada en çok kullanılan kambiyo senetleri bono ve çektir. Bu senetler alacak hakkına bağlanmış olup bir miktar para borcunun ödenmesini içerirler. Kambiyo senetlerinin ortak özellikleri;
- Bir alacak senedi olma,
- Temel ilişkiden soyut yani illetten mücerret olma,
- Özel icra takibine konu olma,
- Kurucu nitelikte olma yani hak doğurucu olma,
- Kanunen emre yazılı olma,
- Şekle sıkı sıkıya bağlı olmadır.
Bono
Uygulamada en çok kullanılan kambiyo senetlerinden olan bonoda poliçe ve çekten farklı olarak ikili bir ilişki söz konusu olup taraflardan biri yani keşideci bono metnine lehtara belirli bir tarihte belirli bir miktar parayı “ödeyeceğim.” şeklinde bir ödeme vaadi yazar. Bononun unsurları yani geçerlilik şartları;
- Kayıtsız ve şartsız bir ödeme vaadi içermesi
- “Bono” yahut “emre yazılı senet” ibaresini içermesi
- Bir vade içermesi
- Ödenecek miktarı içermesi,
- Ödeme yerini içermesi,
- Keşideci ve lehtarın açık kimlik ve imzalarını içermesi
- Düzenleme tarihi ve yerini içermesi,
- Temel ilişkiden soyut olması yani temel ilişkiye gönderme yapmaması,
- Düzenleyenin unvanı ve imzasını içermesidir.
Yukarıda yazılı zorunlu unsurlardan birinin dahi eksik olduğu bonoya eksik bono denir ve bu bono başından beri hiç düzenlenmemiş yani hiç doğmamış sayılır. Eksik bonolar hukuken adi senet hükmündedir. Eksik bononun sonradan doldurulması mümkün olmayıp doldurulması halinde bu fiil evrakta sahtecilik suçunu oluşturacaktır. Bazı unsurların bulunmaması halinde ise bono direkt geçersiz sayılmamaktadır. Bu unsurlar alternatifi olan zorunlu unsurlar olup biri düzenlenme yeri diğeri de vadedir. Vadesi açıkça belirtilmemiş bono direkt geçersiz sayılmaz, görüldüğünde ödenmesi şart bono sayılır. Düzenlenme yeri açıkça belirtilmemiş bononun ise düzenleme yeri keşidecinin adı yanında yazılı olan yer sayılır. Bazen de taraflar kendi aralarında bononun zorunlu unsurlarının lehtar tarafından düzenleneceğini kararlaştırmış olabilir. Bu bonoya ise açık bono denir ve açık bonoda sonradan doldurulması mümkün olmayan tek unsur keşidecinin imzasıdır.
Alacaklı, bono vadesi geldiğinde bizzat ödeme yapılmasını borçludan talep ederek yahut bir banka aracılığı ile borcunu tahsil edebilir. Borcunu tahsil edemeyen alacaklı kambiyo senetlerine özgü icra takip yoluna başvurabilir.
Çek
Uygulamada sıklıkla kullanılan bir diğer kambiyo senedi de çektir. Çekte bonodan farklı olarak üçlü bir ilişki olup bu ilişkinin tarafları keşideci, lehtar ve muhatap bankadır. Keşideci çek metnini muhataba hitaben kaleme alır ve bu metinde çek karşılığında lehtara belirli bir tarihte belirli bir miktar parayı “ödeyiniz.” şeklinde bir ibare bulunur. Yani bonoda yalnızca lehtarın ödeme talep etme yetkisi varken çekte çifte bir yetki söz konusu olup muhataba ödeme yetkisi, lehtara ise ödeme talep etme yetkisi verilmektedir. Hukuki niteliği soyut bir borç ikrarından ibaret olan bonoya karşılık çekin hukuki niteliği havaledir. Ekonomik işlevi bir ödeme aracı olan çek, günümüzde ilişkinin taraflarınca daha çok kredi olarak kullanılmaktadır. Tahsil edilmediği takdirde yalnızca kambiyo senetlerine özgü icra takibi yoluna başvurulabilen bonodan farklı olarak çekin tahsil edilmemesi halinde kambiyo senetlerine özgü icra takibi yolunun yanında hapis cezası yaptırımı da uygulanabilmektedir.