Evlilik birliği kurulduğunda eşlerin kişisel ve ortak malvarlıklarının nasıl yönetileceği, hangi malların kime ait sayılacağı ve boşanma hâlinde malların nasıl paylaşılacağı Türk Medeni Kanunu ile belirlenmiştir. Bu kurallara mal rejimi denir. Mal rejiminin doğru anlaşılması, hem evlilik sırasında malvarlığı yönetiminin sağlıklı yürütülmesi hem de boşanma veya ölüm gibi durumlarda hak kayıplarının önlenmesi açısından büyük önem taşır.
Türk hukuku, eşlere dört farklı mal rejimi seçeneği sunar. Eşler hiçbir seçim yapmamışsa kanun gereği edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. İster evlilik öncesinde ister evlilik sırasında bir “mal rejimi sözleşmesi” ile farklı bir rejim seçmek mümkündür.
- Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi (Yasal Mal Rejimi)
Türkiye’de 2002 yılından bu yana eşler arasında kendiliğinden uygulanan rejimdir. Eşlerin evlilik süresince emekleriyle edinmiş oldukları malvarlığı değerleri edinilmiş mal olarak kabul edilir ve boşanma hâlinde eşler bu mallarda katılma alacağı adı verilen bir hakka sahip olur.
Evlilik süresince çalışmayla, emekle veya gelirle elde edilen tüm mallar edinilmiş maldır. Evlilik öncesinde sahip olunan mallar, miras yoluyla gelenler ve kişisel kullanım eşyaları kişisel maldır. Boşanma hâlinde eşlerin edinilmiş malları hesaplanır; her eş diğer eşin artık değerinin yarısı üzerinde hak sahibi olur. Kimin adına kayıtlı olduğunun tek başına önemi yoktur; malın nasıl kazanıldığı esas alınır. Bu nedenle, özellikle uzun süreli evliliklerde en çok uygulanan ve en fazla uyuşmazlığın çıktığı rejim budur.
- Mal Ayrılığı Rejimi
Bu rejimde eşlerin malvarlıkları tamamen birbirinden ayrıdır. Her eş kendi malını yönetir, kullanır ve tasarruf eder. Boşanma hâlinde ortak bir mal paylaşımı yapılmaz; herkes kendi üzerine kayıtlı malvarlığıyla ayrılır.
Eşyalar ve mallar kimin adına ise ona aittir. Evlilik içinde katkı sunulmuş olsa dahi mal paylaşımı yapılmaz; ancak katkı payı alacağı davası açmak mümkündür. Eşlerin borçları da birbirinden ayrıdır. Bu rejim daha çok ticari riskleri yüksek olan eşlerin tercih ettiği bir rejimdir.
- Paylaşmalı Mal Ayrılığı Rejimi
Mal ayrılığının temel prensipleri devam eder ancak boşanma hâlinde bazı mallar için paylaşıma gidilir. Bu yönüyle mal ayrılığı ve edinilmiş mallara katılma rejimi arasında bir tür karma model niteliğindedir.
Evlilik süresince edinilen mallar kimin adına ise ona ait sayılır. Boşanma hâlinde, edinilen malların belirli kısmı veya belirli türleri paylaşılır. Paylaşımın kapsamı eşler arasında yapılacak mal rejimi sözleşmesi ile belirlenebilir. Bu rejim, hem belirli bir mali koruma sağlamak isteyen hem de mal ayrılığının katılığına alternatif arayan eşler için bir seçenek olarak öne çıkar.
- Mal Ortaklığı Rejimi
Bu rejimde, eşlerin mallarının büyük kısmı “ortak mal” niteliğindedir. Evlilik süresince edinilen malların yanı sıra bazı kişisel mallar bile ortaklığa dahil olabilir.
Ortaklık malları eşlerin birlikte mülkiyetindedir. Eşlerden biri ortak mallar üzerinde tek başına tasarrufta bulunamaz. Boşanma hâlinde ortak mallar eşler arasında eşit olarak paylaştırılır. Eşler sözleşme ile ortaklığa girecek ve dışarıda bırakılacak malları düzenleyebilir. Bu rejim, tam bir mal birliği anlayışını benimsediği için uygulamada daha sınırlı tercih edilse de bazı ailelerde ortak ekonomik yapı gerektirdiğinden kullanılabilir.
Eşler Mal Rejimini Nasıl Değiştirebilir?
Eşler, evlilik öncesinde veya evlilik sırasında noterde düzenleme veya onaylama şeklinde bir mal rejimi sözleşmesi yaparak diledikleri rejimi seçebilirler. Seçilen mal rejimi, sözleşmenin yapıldığı tarihten itibaren geçerlidir. Ancak geçmişe etkili uygulanması mümkün değildir. Eşlerden biri mal rejimi değişikliğini tek taraflı yapamaz; mutlaka karşılıklı irade beyanı gerekir.
Mal rejimi, eşlerin mali ilişkilerinin temelini belirleyen ve boşanma hâlinde doğrudan hak kaybına yol açabilecek sonuçlar doğuran önemli bir kurumdur. Edinilmiş mallara katılma yasal rejim olmakla birlikte, eşlerin ekonomik durumlarına ve tercih ettikleri evlilik modeline göre diğer mal rejimleri de seçilebilir. Doğru mal rejiminin belirlenmesi, hem evlilik içinde adil bir ekonomik düzen sağlar hem de boşanma hâlinde tarafların haklarının korunmasına yardımcı olur.
Eşler mal rejimi konusunda en doğru yönlendirme için bir aile hukuku uzmanından hukuki destek almalıdır.