Uzaktan çalışma, teknolojinin gelişmesi ve çalışma modellerinin değişmesiyle birlikte Türkiye’de yaygın şekilde tercih edilen bir çalışma yöntemi haline gelmiştir. COVID-19 pandemi süreciyle hız kazanan bu model, özellikle bilişim, eğitim, danışmanlık ve çağrı merkezi gibi sektörlerde kalıcı bir çalışma düzenine dönüşmüştür. Çalışma şeklinin değişmesi ise iş hukukunda yeni hak ve yükümlülükleri gündeme getirmiştir. İş Kanunu, ilgili yönetmelikler ve Yargıtay uygulamaları doğrultusunda uzaktan çalışmanın sınırları, işçinin hakları ve işverenin sorumlulukları netleşmeye başlamıştır.
Türkiye’de uzaktan çalışma, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesinde açıkça düzenlenmiştir. Buna göre uzaktan çalışma, işçinin iş görme edimini işyerinin dışında, teknolojik iletişim araçları üzerinden yerine getirdiği çalışma biçimidir. Uzaktan çalışmanın uygulanabilmesi için işçi ve işveren arasında yazılı bir sözleşme bulunmalı, çalışma koşulları, ücret, çalışma saatleri, iletişim yöntemleri ve gerekli ekipmanların kime ait olacağı sözleşmede açık şekilde belirtilmelidir.
Uzaktan Çalışmada Çalışma Saatleri ve Fazla Mesai
Uzaktan çalışma, işçinin çalışma saatlerini ortadan kaldırmaz. İş Kanunu’na göre işçi hâlâ günlük 11, haftalık 45 saat sınırına tabidir. İşveren, uzaktan çalışan işçinin çalışma saatlerini açık şekilde belirlemeli; mesai dışında işçiyi arayarak veya dijital iletişim araçları üzerinden talepte bulunarak işçiyi çalışmaya zorlamamalıdır.
Özellikle evden çalışan işçilerin çalışma–özel hayat dengesi işverenin sorumluluğu kapsamındadır. İşverenin mesai dışında işçiyi sürekli araması veya iletişim talep etmesi Yargıtay kararlarına göre fazla çalışma iddiasını güçlendirmektedir. Bu nedenle işveren, mesai takibini dijital sistemler üzerinden doğru biçimde yapmakla yükümlüdür.
Uzaktan Çalışmada Ekipman, Araç ve Masrafların Karşılanması
Uzaktan çalışmada işin yürütülmesi için gerekli bilgisayar, yazılım, internet altyapısı ve benzeri araçların hangi tarafça karşılanacağı mutlaka sözleşmede yer almalıdır. Genel uygulama; işverenin işin niteliği gereği gerekli ekipmanları sağlaması ve işin yürütülmesi için oluşan zorunlu masrafları karşılaması yönündedir. İnternet masrafı, bilgisayar giderleri veya elektrik tüketimi gibi giderlerin işçiye yüklenmesi ancak açık bir sözleşme hükmü ile mümkündür; aksi halde bu masraflar işveren yükümlülüğü kabul edilir.
Uzaktan Çalışmada İş Kazası ve İşveren Sorumluluğu
Uzaktan çalışmada en çok merak edilen konulardan biri “evde meydana gelen kazaların iş kazası sayılıp sayılmayacağıdır.” Sosyal Güvenlik Kurumu ve Yargıtay uygulamalarına göre işçi, iş görme edimini yerine getirirken bir zarar görürse bu durum iş kazası olarak değerlendirilebilir. Örneğin bilgisayar başında çalışırken yaşanan sağlık sorunları, çalışma alanına bağlı düşme–yaralanmalar veya iş esnasında meydana gelen diğer kazalar iş kazası kapsamında incelenebilir. Bu nedenle işveren, uzaktan çalışan işçinin çalışma ortamının güvenliğini sağlama yükümlülüğünü tamamen kaybetmez. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini vermekle, işçiyi riskler konusunda bilgilendirmekle ve risk değerlendirmesini uzaktan çalışma modelini kapsayacak şekilde yapmakla yükümlüdür.
Uzaktan Çalışmada Veri Güvenliği ve Kişisel Verilerin Korunması
Uzaktan çalışma, veri güvenliği risklerini artırdığı için KVKK açısından işveren–işçi yükümlülükleri daha da önem kazanır. İşveren; işçiye güvenli bağlantı altyapısı sunmak, iş verilerinin korunması için gerekli teknik önlemleri almak, kişisel verilerin dışa sızmasını önlemek zorundadır. İşçinin de işverenin veri güvenliği politikalarına uyması, iş sırlarını koruması ve üçüncü kişilerle paylaşmaması gerekir.
Uzaktan Çalışmanın Sona Erdirilmesi
Uzaktan çalışmanın sona ermesi için tarafların anlaşması veya işverenin yönetim hakkı kapsamında gerekli şartların oluşması gerekir. İşveren, işçinin zorunlu olarak uzaktan çalışmasını gerektiren durum ortadan kalktığında işçiyi tekrar iş yerine çağırabilir; ancak bu çağrı hakkaniyete uygun olmalı ve işçinin çalışma koşullarında esaslı değişiklik niteliği taşımamalıdır. Aksi durumda işçi, çalışma koşullarının geçersiz değiştirilmesi sebebiyle iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir.
Uzaktan çalışma modeli, klasik çalışma yöntemlerinden farklı olarak hem işçiye hem işverene yeni hak ve yükümlülükler doğuran bir çalışma düzenidir. Çalışma saatleri, fazla mesai, veri güvenliği, iş kazası sorumluluğu ve masraf yükümlülüğü gibi konular sözleşmede açıkça düzenlenmeli; taraflar arasında belirsizlik yaratılmamalıdır. Bu sebeple uzaktan çalışma sözleşmesinin hazırlanması ve sürecin yönetilmesi, iş hukuku açısından uzmanlık gerektiren bir alandır.