Nafaka artırma ve azaltma davası, mevcut nafaka miktarının değişen ekonomik ve sosyal koşullar doğrultusunda yeniden değerlendirilmesine imkân veren bir hukuki başvuru yoludur. Tarafların gelir seviyesinde önemli bir artış ya da azalma yaşanması, yaşam giderlerinin yükselmesi, nafaka alacaklısının ihtiyaçlarındaki değişiklikler veya yüksek enflasyon sebebiyle nafakanın güncel ihtiyaçları karşılayamaz hale gelmesi durumlarında nafakanın yeniden belirlenmesi talep edilebilir.
Türk Medeni Kanunu’nun 331. maddesi, taraflardan birinin mali gücünde önemli bir değişiklik meydana geldiğinde nafakanın artırılması veya azaltılmasına karar verilebileceğini düzenler. Mahkeme, TMK m. 4’te yer alan hakkaniyet ilkesi doğrultusunda hem nafaka alacaklısının ihtiyaçlarını hem de nafaka yükümlüsünün ödeme gücünü değerlendirerek adil bir nafaka miktarı belirlemeye çalışır. Bu uyarlama tedbir, iştirak ve yoksulluk nafakaları bakımından uygulanabilir. Reşit olmuş çocuk yönünden iştirak nafakasının devamı ise koşullara göre ayrı değerlendirilir.
Davanın Açılma Şartları ve Yetkili Mahkeme
Nafakanın yeniden belirlenebilmesi için tarafların ekonomik koşullarında veya nafaka alacaklısının giderlerinde nafakanın mevcut miktarını etkileyebilecek nitelikte bir değişiklik meydana gelmiş olmalıdır. Bu değişiklik nafakanın artık yetersiz kalmasına veya yükümlü açısından aşırı bir yük oluşturmasına sebep olmalıdır. Görevli mahkeme Aile Mahkemesidir; yetkili mahkeme ise nafaka alacaklısının yerleşim yeri veya nafakanın bağlandığı mahkemedir.
Deliller ve İspat Yükü
Mahkeme, tarafların ekonomik ve sosyal durumlarını somut deliller ışığında değerlendirir. SGK hizmet dökümleri, maaş bordroları, vergi kayıtları, tapu ve araç kayıtları, banka hesap hareketleri gibi belgeler gelir durumunun belirlenmesinde önemli rol oynar. Nafaka alacaklısının giderlerine ilişkin kira sözleşmeleri, çocukların okul giderleri, sağlık harcamaları, faturalar ve makbuzlar gibi belgeler de ispat gücü taşır.
Nafakanın Belirlenmesinde Dikkate Alınan Giderler
Mahkeme nafaka miktarını belirlerken çocuğun veya nafaka alacaklısının zorunlu giderlerini öncelikli olarak ele alır. Eğitim, sağlık, barınma ve beslenme giderleri temel ve vazgeçilmez kalemlerdir. Çocuğun okul giderleri, servis, kırtasiye, kurs ve sosyal gelişim amaçlı masrafları çocuğun üstün yararı ilkesi gereği dikkate alınır. Barınma kapsamında kira ve temel fatura giderleri; sağlık kapsamında tedavi, ilaç ve bakım giderleri değerlendirilir. Giyim, ulaşım ve kişisel bakım giderleri zorunlu olsa da temel ihtiyaçların ardından dikkate alınır. Lüks tüketim niteliğindeki harcamalar nafaka hesabında temel alınmaz.
Nafakanın Yabancı Para ile Belirlenmesi ve Türk Lirasına Çevrilmesi
Nafakanın yabancı para üzerinden belirlenmesi mümkündür. Özellikle yurt dışında çalışan, maaşını dövizle alan veya yaşam standardı döviz üzerinden şekillenen nafaka yükümlüleri açısından mahkemeler nafakayı yabancı para cinsinden belirleyebilmektedir.
Yabancı para ile hükmedilen nafaka Türk Lirası olarak ödenecekse, ödeme günündeki TCMB döviz kuru esas alınarak TL’ye çevrilir.
Tarafların talebi üzerine nafakanın yabancı para yerine Türk Lirasına çevrilmesi de mümkündür. Mahkeme bu durumda dövizdeki dalgalanmaları, tarafların gelir kaynaklarındaki değişiklikleri ve hakkaniyeti dikkate alarak karar verir. TL’ye çevirme işlemi yapılırken nafaka alacaklısının alım gücünün korunması özellikle gözetilir.
Zamanaşımı ve Değişikliklerin Etkisi
Nafaka uyarlama davalarında zamanaşımı söz konusu değildir. Nafakanın yeni miktarı kural olarak dava tarihinden itibaren geçerli olur. Tarafların ekonomik koşulları zamanla yeniden değişirse nafakanın tekrar uyarlanması mümkündür.
Nafaka Artırma ve Azaltma Davalarında Sık Sorulan Sorular
- Nafaka artışı için enflasyon yeterli sebep midir?
Evet. Yüksek enflasyon dönemlerinde nafakanın alım gücü düşer. Yargı uygulamalarında enflasyon, başlı başına nafaka artışı için haklı sebep olarak kabul edilmektedir.
- Çocuğun giderleri arttığında nafaka artırılabilir mi?
Evet. Okul değişikliği, özel okul masrafları, sağlık sorunları, kurs ve eğitim giderlerinin artması gibi durumlar nafaka artışı için geçerli sebeplerdir.
- Nafakanın azaltılması için hangi değişiklikler aranır?
Gelir kaybı, uzun süreli işsizlik, sağlık sorunları, çalışma gücünün azalması, yeni bakmakla yükümlü olunan kişilerin ortaya çıkması gibi sebepler nafakanın azaltılması için değerlendirilebilir.
- Yabancı para üzerinden hükmedilen nafaka daha sonra TL’ye çevrilebilir mi?
Evet. Taraflardan birinin talebi üzerine mahkeme, ekonomik koşulları ve hakkaniyeti gözeterek nafakanın Türk Lirasına çevrilmesine karar verebilir.
- Nafaka otomatik olarak her yıl artar mı?
Mahkeme kararında TÜFE oranında artış öngörülmüşse nafaka otomatik olarak artar. Böyle bir hüküm yoksa artış için ayrıca dava açılması gerekir.